كه با او مسافرت كرده‌اند از او تمجيد مىكنند ، قطعاً بدانيد آدم خوبى است « 1 » . به طور كلى هر چيزى كه انسان را در شرايط غير عادى كه آرامش روح را بهم مىزند قرار دهد ، پرده از روى اخلاق واقعى انسان برمىدارد . انسان در حال عادى حكم آب راكد را دارد كه در حوضى جمع شده است ؛ به واسطهء ركود ، مخلوطهاى آب ته‌نشين مىشود و آب بسيار صاف و زلال مشاهده مىشود . اما همين‌كه يك چوب داخل آب ببريد و آب را تكان بدهيد و زير و رو كنيد ، آنوقت مىبينيد چقدر كثافت داخل اين آب است . بسا افرادى كه در شرايط عادى به دل و نفس خود مراجعه مىكنند ، آن را مانند همان آب حوض صاف و پاك مىبينند و خودشان غافلند كه اگر شرايط جديدى به وجود آيد و موجباتى پيدا شود كه صفات پليد ته‌نشين‌شدهء باطن ظهور كند معلوم خواهد شد كه چقدر آلودگيها در روح آنها بوده است . غزالى مىگويد : يكى از فوايد سفر اين است كه ماهيت هركس را بر خودش روشن مىكند . اخلاق واقعى هركسى در سفر ظاهر مىشود . در سفر معلوم مىشود كه كى شجاع است و كى ترسو ، كى مهربان است و كى بىعاطفه ، كى خدمتگزار است و كى لافزن و دروغگو ، كى حليم و پرحوصله است و كى كم‌ظرفيت و سبك ؟ و از اين روست كه سفر را سفر گفته‌اند . سفر به طور كلى مفيد و لازم است . قطع نظر از اينكه اخلاق واقعى هركسى را بر خودش ظاهر مىكند ، حقايق ديگرى را نيز بر انسان روشن مىكند : آدمى را پخته و جهان‌ديده مىنمايد ، فوايد مادى و معنوى فراوانى دارد . در مدح سفر سخنان زيادى رسيده است . قرآن كريم به سير در زمين امر مىكند و آن را موجب باز شدن چشم و گوش و ازدياد عقل و تجربه مىداند . در سورهء مباركهء حج ، آيهء 46 مىفرمايد : افَلَم‌ْيَسيروا فِى الْارْضِ فَتَكونَ لَهُمْ قُلوبٌ يَعْقِلونَ بِها اوْ اذانٌ يَسْمَعونَ بِها يعنى آيا در زمين گردش نكرده‌اند تا روحيه‌هايى متفكر و گوشهايى باز و شنوا پيدا كنند ؟ پيغمبر اكرم مىفرمود : سافِروا تَصِحّوا « 2 » مسافرت كنيد ، صحت مىيابيد . در ديوان

--> ( 1 ) . محجةالبيضاء ، ج 4 / ص 42 و 56 . ( 2 ) . فقيه ، ج 2 / ص 173 .